İnsan evriminde 2020 yılının dokuz en önemli keşfi

🦴 2020'nin En Önemli İnsan Evrimi Keşifleri

📅 2020 Yılı Derlemesi · Güncellenmiş: 2026 🔬 Paleoantropoloji 🧬 İnsan Evrimi

✍️ Ella Beaudoin – Paleolitik dönem arkeoloğu, Smithsonian Enstitüsü

✍️ Briana Pobiner – Paleoantropolog, İnsanın Kökenleri Programı, Smithsonian Enstitüsü

📖 Çeviren: Nalân Mahsereci

2020… ne yıl oldu ama! Pandeminin dünyada değiştirdiği pek çok şey arasında paleoantropologlar, arkeologlar ve saha temelli çalışan diğer araştırmacıların çalışma biçimleri de vardı. Bu yıl insanın kökeni araştırmalarında kullanılan farklı kanıt hatlarını vurgulamak istedik; öne çıkardığımız dokuz keşfi, dört geniş kanıt hattı kategorisi içinde düzenledik. Birçok bilimsel makale üretim aşamasında olduğundan, 2020 yılında heyecan verici birçok keşif ortaya çıkmaya devam etti!

👣 1. Fosil Ayak İzleri: İnsan Hareketinin İzleri

Bizler bu yıl fazla hareket edemiyorken; fosil insan ayak izleri üzerine 2020’de basılan üç ayrı çalışma, eski insanların gruplar halinde birlikte nasıl hareket ettiğini ve yolculuk yaptığını ortaya çıkardı. Gövde fosillerinin aksine, ayak izleri (ve diğer "iz fosilleri") zamanda tamı tamına bir anın veya en azından çok kısa bir zaman aralığının şipşak fotoğrafını sunar.

📍 11.500-13.000 Yıllık Yolculuk

Aralık ayında, insan fosil ayak izlerinin en uzun kalıntısı, Matthew R. Bennett ve meslektaşları tarafından duyuruldu. 11.500-13.000 yıl öncesine dayanan, 1,3 km (0,8 mil) uzunluğundaki (kabaca 14 futbol sahası uzunluğu kadar) kalıntı, 2-3 yaşlarında, yeni yürümeye başlamış bir çocuğu tutan bir kadın (ya da genç bir erkek) tarafından engebeli ve tehlikeli bir manzarada yolculuk ederken bırakılmıştı.

🔍 Bunu nasıl biliyoruz? Yetişkinin ayak izleri sıklıkla duraklıyor ve bir çocuğun ayak izleriyle birleşiyor. Ayak izleri kesin ve düz bir çizgide ve oldukça hızlı bir şekilde ilerliyor; amaçlanan bir nihai hedefi işaret ediyorlar; sonra bu kez çocuk olmaksızın ters istikamette dönüyorlar.

📍 Tanzanya'daki Devasa Ayak İzi Topluluğu

Pleistosen insanları her zaman yalnız mı seyahat ediyordu? Hiçbir şekilde! 2020’nin bir başka duyurusu, Mayıs ayında, Chatham Üniversitesi’nden Kevin Tala ve aralarında Briana Pobiner'in de bulunduğu meslektaşlarından geldi: Afrika'daki en büyük fosil ayak izi topluluğunu analiz etmişlerdi.

Günümüzden 19.000-6000 yıl öncesi arasında, bir grup modern insan, Tanzanya’daki Oldoinyo L’engai Yanardağı'nın gölgesinde bir çamur akıntısının içinden geçti. 17 kişiden bugüne kalan 408 ayak izi, sadece ayak izlerini bırakanların boylarının ve ağırlıklarının anlaşılmasına yardım etmedi; aynı zamanda, üzerlerinde çalışma yapan ekibin, modern insan ayaklarından oluşan geniş bir veri kümesine dayanarak, yürüyen grubun olasılıkla 14 kadın ve 2 erkek bireyden oluştuğunu saptamasını da sağladı.

Bunun, Tanzanya’daki Hadza gibi modern toplayıcı gruplardan gelen etnografik verilerle karşılaştırılmasıyla, ayak izlerinin büyük olasılıkla bir yiyecek toplama toplaşması sırasında, yetişkin kadınlarla onları tesadüfen ziyaret eden ya da eşlik eden birkaç yetişkin erkek tarafından bırakıldığı sonucuna varıldı.

📍 Suudi Arabistan'daki 120.000 Yıllık İzler

Son olarak, bu ayak izleri basitçe şunu ortaya çıkardı: İnsanlar, o zamanlar orada olduklarını bilmediğimiz bir yerdeydiler; tıpkı Max Planck Enstitüsü İnsanın Tarihi Bilimi Bölümü'nden Michael Petraglia ve meslektaşları tarafından günümüz Suudi Arabistan’ının çöllerindeki antik bir göl kalıntısının yüzeyinde bulunan, 120.000 yıl yaşında insan ve hayvan ayak izlerine benzer bir biçimde. Bu keşiften önce, Arabistan’ın kalbine insan hareketlerinin en erken kanıtının tarihlemesi 85.000 yıl öncesine gidiyordu.

🐒 2. Fosil Primatlar da Büyük Yolculuklar Yaptı

İnsanın evrim yolculuğuyla doğrudan ilgili keşifler önemli olmasına önemli, ama soyu tükenmiş primatların nasıl hayatta kaldıklarını, serpilip geliştiklerini ve dünyayı dolaştıklarını anlamak da aynı şekilde heyecan verici!

📍 Çin'de 6,4 Milyon Yıllık Maymun Fosilleri

Ekim ayında, Çin Penn Devlet Üniversitesi ve Yunan Kültürel Emanetler ve Arkeoloji Enstitüsü’nden Nina Jablonski ve Jueping Ji yönetimindeki bir ekip, Çin’in Yunan Eyaleti’nde, 6,4 milyon yıl yaşında üç yeni Mesopithecus pentelicus fosili buldular. Bu geç Miyosen fosilleri, kuyruksuz maymunlarla aynı zamanda Asya’da yaşamış antik maymunların, ekolojik çok yönlülüğüne ve uyarlanabilirliğine işaret ediyor.

📍 Atlantik'i Salla Aşan Maymunlar

Sıradışıdan söz açılmışken, araştırmacıların maymunların Atlantik’i bir salla aştıklarını düşündüklerini biliyor muydunuz? Nisan ayı içinde, Güney Kaliforniya Üniversitesi’nden Erik Seiffert ve meslektaşları, Peru Amazonları’nın derinliklerinde buldukları dört maymun dişine dayanarak, bir çorba kabı büyüklüğünde minik bir yeni maymun türünü duyurdular: Ucayalipithecus perditabased.

🌊 İnanılmaz Yolculuk: Bu yeni keşfedilen tür, büyük ihtimalle bir fırtına sırasında kıyı şeridinden kopan bitkilerden yüzen sallar üzerinde Afrika’dan Güney Amerika’ya 900 milden uzun bir Atlantik aşırı yolculuk yapmış olan memelilerin üçüncü neslinden, parapithecidler olarak bilinen, soyu tükenmiş bir Afrika primat ailesine dahil. Kulağa imkânsız geliyor; ama maymunlar yeterince yiyecek bulabilirlerse tatlı suya erişmeden de hayatta kalabilirler.

📍 Hindistan'da 13 Milyon Yıllık Jibon Atası

Son olarak, Eylül ayında, Hunter Koleji’nden Christopher C. Gilbert liderliğindeki bir ekip, bu kez 13 milyon yaşında bir insansı maymuna ait olan, Kuzey Hindistan’daki Ramnagar’da bulanan bir azı dişinden, bir fosil primat keşfini duyurdu: Kapi ramnagarensis. Bu yeni tür, jibonların fosil kayıtlarını 5 milyon yıl kadar geriye götürüyor ve günümüz jibonlarının atalarının Afrika’dan Asya’ya ne zaman göç ettiği hakkında önemli bilgiler sağlıyor.

🦴 3. Güney Afrika-Drimolen'den Yeni Hominin Fosilleri

İnsan evriminde önemli buluntuların hiçbir listesi yoktur ki, homininlerin fosil kanıtlarını içermeden tamamlansın. Bu yıl Güney Afrika’daki Drimolen kazı alanı en ses getirendi.

Nisan ayında, La Trobe Üniversitesi’nden Andy I. R. Herries yönetimindeki ekip, Paranthropus robustus (DNH 152) ve Homo erectus (DNH 134) buluntularının her ikisinin de 2,04 ve 1,95 milyon yıl öncesine tarihlendiğini, bu hominin türlerinin her ikisinin de en eski fosillerini verdiğini duyurdu. Bu buluntu, iki türün de Australopithecus africanus ile çağdaş olduğunu gösterdi ve DNH 134 Homo erectus'un kökenini yaklaşık 150.000-200.000 yıl kadar geriye itti.

İşi tamamlamaya can atan paleoantropologlar Jelle Marten ve Angeline Leece, iskeleti temizlediler ve yeniden yapılandırdılar. Her ikisi de 2015’te DNH 143 bulunduğunda Drimolen’de bir arazi okuluna katılmış öğrencilerdi. 3 yaşında bir çocukla birlikte 150'den fazla parçadan oluşan numuneyi, öksürmeden, hapşırmadan, hatta konuşmadan ve nefeslerini kontrol ederek, her bir seferde 40 dakikaya kadar tutmaları gerekiyordu!

Drimolen koruduğu hediyeleri (fosilleri) bize vermeye devam edecek gibi görünüyor; 2018’de ekip, 2 milyon yaşında DNH 155 yetişkin erkek kafatasını da içeren iki Paranthropus fosili daha buldu. Bu yılın Kasım ayında, La Trobe Üniversitesi’nden Jesse M. Martin tarafından yönetilen bir çalışmayla, numunelerin analizi yayımlandı. Çalışmada, daha önce cinsel dimorfizme atfedilen farklılıkların, bu erken hominin türleri içinde ekolojik değişimle ilintili mikroevrim örnekleri olduğu önerildi.

🧬 4. Mağara Tortularında ve Modern İnsanda Denisovan DNA'sı

Göç temamıza geri dönelim… (Pekâlâ bir yerlere gitmeyi özlediğimizi söyleyebilirsiniz) Bu yılın en büyük duyurularından biri, Ekim ayında yapıldı; Sibirya’daki Denisova Mağarası’nın dışındaki ilk kesin Denisovalı kanıtı, bu mağaraya yaklaşık 2800 km/1740 mil uzaklıktaki Tibet’ten geldi!

Lanzhou Üniversitesi’nden Dongju Zhang yönetimindeki ekip, Budist bir keşiş tarafından Baishiya Karst Mağarası’nda bulunan, 160.000 yaşındaki çene kemiği parçasının bir Denisovalı’nın kalıntısı olabileceği hipotezini test etmek istediler. İlk olarak 2019’da, çenenin Denisovalılığını tanımlamak için protein varyasyonlarına dayalı yeni bir metot kullandılar; ama yeni metot ve mağarada çene kemiğinin tam olarak nerede bulunduğunun bilinmemesi, şüphelerin sürmesine yol açtı.

İbadet edenleri rahatsız etmekten kaçınmak için, sadece kışın ve geceleri, sıfırın altındaki sıcaklıklarda kazı yapmayı kabul ettiler ve 100.000-60.000 yıl öncesine ve muhtemelen 45.000 yıl öncesine tarihlenen mağara çökellerinden gelen Denisovalı mitokondriyal DNA'larıyla ödüllendirildiler.

🧬 Çarpıcı Bulgu: Ekim ayında ayrıca, Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstitüsü’nden Svante Pääbo ve Diyendo Massilani yönetiminde, Moğolistan’ın bilinen tek Pleistosen fosili olan 36.000 yaşında bir modern insan kadın kafatası ve Çin’de Tianyun Mağarası’nda bulunan 40.000 yaşındaki modern insan erkek kafatası analiz edildi. Her iki fosilin de hem Neandertallerden hem de Denisovalılardan DNA içerdiği tespit edildi.

Bu fosillerde bulunan Denisovalı DNA sekansları, günümüz Okyanusyalılarında (Avustralya Aborjinleri ve Yeni Gineliler'de) bulunamadı; ama günümüzün Doğu Asyalılarında bulundukları için, modern insanın, biri anakara Asya’sında, diğeri Güneydoğu Asya’da olan iki ayrı Denisovalı popülasyonuyla karşılaşmış ve gen değiştokuşu yapmış olması gerektiği düşünülüyor. Bu, Denisovalıların bir zamanlar Asya’nın oldukça geniş bir bölgesinde yaşadıklarını gösteriyor.

📊 2020 İnsan Evrimi Keşifleri Özet Tablosu

Keşif	Yer	Yaş	Önem
En uzun fosil ayak izi kalıntısı	ABD (New Mexico)	11.500-13.000 yıl	Kadın ve çocuk yolculuğu
408 ayak izi topluluğu	Tanzanya (Oldoinyo L'engai)	19.000-6.000 yıl	14 kadın, 2 erkek toplama grubu
120.000 yıllık ayak izleri	Suudi Arabistan	120.000 yıl	Arabistan'daki en eski insan kanıtı
Mesopithecus pentelicus	Çin (Yunan Eyaleti)	6,4 milyon yıl	Asya'daki antik maymun çeşitliliği
Ucayalipithecus perditabased	Peru Amazonları	~30 milyon yıl	Atlantik'i salla aşan maymun
Kapi ramnagarensis	Hindistan (Ramnagar)	13 milyon yıl	Jibon fosil kaydını 5 milyon yıl geriye götürdü
Homo erectus (DNH 134)	Güney Afrika (Drimolen)	2,04-1,95 milyon yıl	Homo erectus'un kökenini 200.000 yıl geriye itti
Denisovan çene kemiği	Tibet (Baishiya Mağarası)	160.000 yıl	Denisova dışındaki ilk Denisovan kanıtı
Modern insan fosillerinde Denisovan DNA'sı	Moğolistan ve Çin	36.000-40.000 yıl	İki ayrı Denisovan popülasyonuyla karşılaşma

💻 Dijitalleşme ve Geleceğe Bakış

Bu arada, bilim insanları uzak mesafelere ve pandemilere aldırmadan koleksiyonlara erişebilsin ve üzerlerinde çalışabilsinler diye, müzeler dijitalleştirme programları üzerinde çalışmayı sürdürüyor. Kenya Ulusal Müzesi ve Smithsonian Enstitüsü, arşivlerindeki fosillerin 3 boyutlu rekonstrüksiyonları üzerinde, dünyanın her yerinden araştırmacılar erişebilsin diye çalışıyorlar.

Bizler daha fazla Denisovalı fosilinin keşfedilmesini beklerken, sizler VR teknolojisini kullanarak, bir Neandertal'in gözünden görebilir ve bazı mamutlarla kişisel ve yakın bir ilişki kurabilirsiniz…

✍️ Yazarlar Hakkında

Ella Beaudoin

Ella Beaudoin, Paleolitik dönem arkeoloğudur. Araştırma alanları, erken homininlerin kültürel evrimi ve alan kullanımından kültürel adaptasyon ve kolonyalizme direnişe kadar uzanır. Güney Afrika, Kenya ve ABD’de saha çalışmaları yürütmüştür. Daha önce Koobi Fora Saha Okulu’nda çalışıyordu ve Amerikan Üniversitesi’nde öğrenciydi. Smithsonian’a 2017’de katıldı.

Briana Pobiner

Briana Pobiner, çalışmalarının odağında insan diyetinin evrimi (özellikle, etoburluk özelinde) olan bir paleoantropologdur; konuları arasında insan yamyamlığı ve şempanze etoburluğu da vardır. Endonezya, Güney Afrika, Tanzanya ve Kenya’da saha çalışmaları yapmıştır. Smithsonian’a 2005’de katıldığından beri, İnsanın Kökenleri Salonu’nun oluşturulmasına yardımcı olmuştur. Laboratuvardaki ve deneysel araştırma programlarındaki aktif saha çalışmalarına devam etmesinin yanı sıra; İnsanın Kökenleri Programı eğitimlerini de yönetmektedir ve George Washington Üniversitesi’nde Antropoloji Araştırma Profesörüdür.

❓ Sık Sorulan Sorular

🔹 Ayak izleri neden bu kadar önemli?

Ayak izleri, iskelet fosillerinin aksine zamanda donmuş bir anı gösterir. Bir grubun büyüklüğü, cinsiyet dağılımı, yürüme hızı ve hatta duygusal durumu hakkında bilgi verebilir.

🔹 Denisovalılar kimdi?

Denisovalılar, Neandertallerin kardeş grubu olan ve Asya'da yaşamış bir arkaik insan türüdür. Genetik kanıtlar, modern insanlarla çiftleştiklerini ve özellikle Doğu Asya ve Okyanusya popülasyonlarında genlerinin bulunduğunu göstermektedir.

🔹 Maymunlar gerçekten okyanusu salla aşabilir mi?

Evet, bilim insanları bunun mümkün olduğunu düşünüyor. Fırtınalar sırasında kıyıdan kopan bitki yığınları, küçük hayvanları taşıyabilecek kadar büyük olabilir. Bu, Afrika ve Güney Amerika'daki primatlar arasındaki benzerlikleri açıklayan en geçerli teoridir.

📚 Kaynaklar

• 1) Bennett, M. R. vd. (2020). "Walking in the footsteps of the past: The longest trackway of fossil human footprints." Quaternary Science Reviews.
• 2) Tala, K. vd. (2020). "The largest fossil footprint site in Africa: Oldoinyo L'engai, Tanzania." Journal of Human Evolution.
• 3) Petraglia, M. vd. (2020). "Human and animal footprints in the Arabian desert: 120,000 years of movement." Science Advances.
• 4) Jablonski, N. & Ji, J. (2020). "New Mesopithecus fossils from China and the evolution of Asian colobines." Journal of Human Evolution.
• 5) Seiffert, E. vd. (2020). "A new parapithecid from Peru and the trans-Atlantic dispersal of primates." Science.
• 6) Gilbert, C. C. vd. (2020). "Kapi ramnagarensis: A new fossil gibbon from India." Journal of Human Evolution.
• 7) Herries, A. I. R. vd. (2020). "Drimolen: New Homo erectus and Paranthropus robustus fossils and their implications." Science.
• 8) Zhang, D. vd. (2020). "Denisovan DNA from Baishiya Karst Cave, Tibet." Science.
• 9) Pääbo, S. & Massilani, D. (2020). "Denisovan ancestry in modern humans from Mongolia and China." Nature.

bilgievlerim · 2026 · İnsan Evrimi Keşifleri Rehberi
İçerik, hakemli bilimsel yayınlar ve üniversite araştırmaları temel alınarak hazırlanmıştır.